Στο σημερινό μας σημείωμα, θα θυμηθούμε το Κίνημα της «Εθνικής Άμυνας», που εκδηλώθηκε στη Θεσσαλονίκη, πριν από 110 δέκα χρόνια, στις 17/30 Αυγούστου 1916 (η πρώτη ημερομηνία στο παλαιό ημερολόγιο). Μια ομάδα βενιζελικών αξιωματικών (επικεφαλής οι Λεωνίδας Παρασκευόπουλος, Εμμανουήλ Ζυμβρακάκης, Κωνσταντίνος Μαζαράκης) εκδήλωσαν την αντίθεσή τους στη γερμανόφιλη (ή «ουδετερόφιλη»), πολιτική του βασιλιά Κωνσταντίνου, θορυβημένοι από παράδοση των οχυρών του Ρούπελ στα γερμανικά και βουλγαρικά στρατεύματα. Το «Κίνημα» δεν βρήκε αρχικά μεγάλη ανταπόκριση στις τάξεις του στρατού και είναι αμφίβολο εάν θα επικρατούσε στη μακεδονική πρωτεύουσα εάν δεν είχε την αμέριστη υποστήριξη του γαλλικού στρατού υπό τον στρατηγό Σαράιγ. Δυο βδομάδες αργότερα, ο βουλγαρικός στρατός κατέλαβε χωρίς αντίσταση την Καβάλα, ενώ 6.000 άνδρες του Δ’ Σώματος Στρατού παραδόθηκαν στους Γερμανούς. Στις 26 Σεπτεμβρίου 1916 ο Ελευθέριος Βενιζέλος έφτασε στη Θεσσαλονίκη, όπου σχημάτισε την «Προσωρινή Κυβέρνηση του Βασιλείου της Ελλάδος», με βασικούς συνεργάτες τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη και τον στρατηγό Παναγιώτη Δαγκλή. Κύρια επιδίωξη της «Τριανδρίας» ήταν η συμμετοχή της Ελλάδας στον Μεγάλο πόλεμο, μαζί με τις δυνάμεις της Αντάντ. Ήταν το αποκορύφωμα του «Εθνικού Διχασμού», με τη δημιουργία δύο «κρατών»: Των Αθηνών και της Θεσσαλονίκης.

Και στην Κύπρο μεταφέρθηκε το μητροπολιτικό κλίμα του Διχασμού. Στην Ιεραρχία και στους πολιτευτές πλειοψηφούσαν οι βενιζελικοί, ενώ στην ύπαιθρο και στις λαϊκές μάζες οι πιστοί στον Κωνσταντίνο ήταν σαφώς περισσότεροι. Σημαντικότεροι υποστηρικτές του βασιλιά ήταν ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Μακάριος Μυριανθεύς και οι Πελοποννήσιοι πολιτευτές Φίλιος Ζαννέτος και Νικόλαος Καταλάνος. Άτυπος ηγέτης των Κυπρίων βενιζελικών αναδείχθηκε ο Κρητικός Μητροπολίτης Κιτίου Μελέτιος Μεταξάκης, ιδιαίτερα φανατικός, και ο πρώτος που απαγόρευσε να ψάλλεται στους ναούς το βασιλικό «Πολυχρόνιο» στη διάρκεια της θείας λειτουργίας όταν προΐστατο.

Ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο είναι η συμμετοχή Κυπρίων στο στρατό της «Εθνικής Άμυνας». Η κυπριακή συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο προπαγανδίστηκε από τη βρετανική κυβέρνηση της Κύπρου που αναζητούσε την ίδια εποχή τρόπους να στρατολογήσει όσο το δυνατό περισσότερους Κύπριους στο σώμα των ημιονηγών του αυτοκρατορικού στρατού, των γνωστών στο τοπικό ιδίωμα «μουλάρηδων» (Ελλήνων και Τούρκων του νησιού), που υπηρέτησαν και αυτοί στη Μακεδονία. Όμως το κεφάλαιο της συμμετοχής στον “βενιζελικό στρατό” ήταν μέχρι πριν από λίγα χρόνια ένα έγνωστο κεφάλαιο. Ο πιο γνωστός Κύπριος αξιωματικός του στρατού της “Αμύνης” ήταν ο Μενέλαος Παντελίδης, από την Αμμόχωστο (1895-1978), νεαρός εύελπις τότε κατόπιν, ως στρατηγός, ο πρώτος αρχηγός του θνησιγενούς Κυπριακού Στρατού.

Ένας από τους Κύπριους εθελοντές στρατιώτες της «Εθνικής Άμυνας» ήταν ο Αθανάσιος Ι. Στυλιανίδης από το Κοιλάνι Λεμεσού, που κατατάχθηκε στην 1^η Μεραρχία Σερρών. Σε μια επιστολή του, του Μαΐου 1917, που δημοσιεύθηκε σε εφημερίδα της Λευκωσίας, ο Κοιλανιώτης εθελοντής έγραφε, από το Στρατιωτικό Νοσοκομείο, όπου νοσηλευόταν, προς τη μητέρα του:

Προς εσέ δε μητέρα θέλω, τελειώνων την επιστολήν, να συστήσω να μη λυπήσαι διά την ασθένειάν μου, διότι ελπίζω ύστερα από λίγες μέρες να ξεβώ από το νοσοκομείον. Αλλά και όταν συν Θεώ επιστρέψω πάλιν στο μέτωπο, αν αποθάνω μαχόμενος μη δακρύσης, αλλά να αντλής παρηγοριά ρίπτουσα ένα βλέμμα πάνω στη φωτογραφία του Σώζου μας που, αν δεν απατώμαι, έχομε κοντά στον καθρέπτη, και καταφεύγουσα εις την μητέρα του χωριανού μας Κωνσταντίνου, του οποίου τα κόκκαλα καλύπτει μ’ ένα αθάνατο και τρισευλογημένο τάφον το ένδοξο και ηρωικό χώμα του Κιλκίς, και αντάμα μ’ εκείνην περήφανες να ζήτε. Μην στενοχωρήσαι καθόλου με όσα και αν υποφέρω, γιατί όλα είναι για την γλυκειά Πατρίδα.

Τρία χρόνια μετά τους Βαλκανικούς πολέμους, η φωτογραφία του Χριστόδουλου Σώζου, του Δήμαρχου Λεμεσού  που σκοτώθηκε πολεμώντας στο Μπιζάνι, στόλιζε τα αγροτικά σπίτια της Κύπρου. Όσο για τον «χωριανό μας Κωνσταντίνο» πρόκειται για τον φοιτητή της Νομικής Σχολής της Αθήνας Κωνσταντίνο Κοιλανιώτη, από το Κοιλάνι, που σκοτώθηκε στο Κιλκίς, τον Ιούνιο του 1913, πολεμώντας για την ελευθερία των «υποδούλων αδελφών»…

Το άρθρο δημοσιεύθηκε σε πρώτη μορφή στην εφημ. Ο Φιλελεύθερος, στις 2 Σεπτεμβρίου 2006. Κεφάλαιο για τη συμμετοχή των Ελλήνων Κυπρίων στον στρατό της Εθνικής Άμυνας περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου Η κυπριακή παρουσία στην «ένοπλον νύμφην του Θερμαϊκού» στα χρόνια του Μεγάλου πολέμου, Θεσσαλονίκη: University Studio Press 2018.

Στο πρωτοσέλιδο της “Μακεδονίας” της ιστορικής εφημερίδας της Θεσσαλονίκης της 17ης Αυγούστου 1916 αναγγέλλεται η “επανάσταση” της προηγούμενης ημέρας και ο Πέτρος Ξ. Λεβαντής παίρνει συνέντευξη από τον συνταγματάρχη Ε. Ζυμβρακάκη. (Αθήνα, Ψηφιακό αρχείο Εθνικής Βιβκιοθήκης).