Σαν σήμερα, 9 Αυγούστου, το 1956, στις 2.30 μετά τα μεσάνυχτα, σε ένα αποπνικτικά ζεστό καλοκαιρινό βράδυ απαγχονίστηκαν στις Κεντρικές ΦυλακέςΛευκωσίας τρεις νεαροί αγωνιστές της ΕΟΚΑ, ο Ανδρέας Ζάκος, ο Χαρίλαος Μιχαήλ και ο Ιάκωβος Πατάτσος. Ήταν η δεύτερη σειρά εκτελέσεων μετά τους πρωτομάρτυρες της αγχόνης, τον Μάιο του 1956, Μιχαλάκη Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου και η παλλαϊκή συγκίνηση παρέμενε αναλλοίωτη, στην Κύπρο και στην Ελλάδα.

Το πρωτοσέλιδο της αθηναϊκής εφημερίδας “Ελευθερία”, 9 Αυγούστου 1956 (Αθήνα, Εθνική Βιβλιοθήκη): ¨Οι τρεις Κύπριοι ήρωες πεθαίνουν ως Έλληνες. (…) Οι γονείς τους δέχονται μόνον συγχαρητήρια”…

Από τα πρωτοσέλιδα των κυπριακών εφημερίδων της 9ης Αυγούστου 1956 σταχυολογώ μερικά μικρά αλλά σημαντικά στιγμιότυπα, όπως τα πληροφορήθηκε η κοινή γνώμη. Πρώτα η αντίδραση του Κυβερνήτη των αγχονών, στρατάρχη Τζον Χάρντινγκ, στην έκκληση των Θεμιστοκλή Δέρβη και Γ. Εμφιετζή, που τον επισκέφθηκαν με την ιδιότητά τους των προέδρων των Σχολικών Εφορειών Λευκωσίας και Αμμοχώστου, για αναστολή των εκτελέσεων για ένα μήνα, προσωρινή τουλάχιστον, ενός μηνός. Ο αποικιακός κυβερνήτης είπε: “έχει πλέον των 40 ετών πείραν ζητημάτων ζωής και θανάτου. Κατά την παρούσαν περίστασιν εστάθμισε κάθε άποψιν και περίστασιν μετά υψίστης φροντίδος και κατέληξεν εις την απόφασίν του κατόπιν πολλής ανησύχου σκέσεως”… (Βλ. ορωτοσέλιδο του “Φιλελευθέρου” 9 Αυγούστου 1956, (Λευκωσία, Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών)

Από τις τελευταίες στιγμές των μελλοθανάτων αξίζει να σημειωθεί ότι η διεύθυνση των Φυλακών, σε μια εκδήλωση στοιχειώδους ανθρωπισμού (που δεν επαναλήφθηκε σε όλες τις εκτελέσεις) επέτρεψε στους γονείς των τριών αγωνιστών δύο επισκέψεις την τελευταία ημέρα της ζωής τους. Οι γονείς των μελλοθανάτων έμειναν με τα παιδιά τους για μισή ώρα στον διάδρομο των κελλιών τους και για ένα πεντάλεπτο τους επιτράπηκε να μπουν στα κελλιά και να τους αγκαλιάσουν, στον τελευταίο τους αποχαιρετισμό. Κι αργότερα επιτράπηκε στους υπόλοιπους συγγενείς μια συντομότερη επίσκεψη.

Οι τελευταίες τους επιθυμίες περιγράφονται τόσο στον “Φιλελεύθερο” όσο και στην “Ελευθερία”. Παραθέτω από τη δεύτερη: “Ελευθερία” 9 Αυγούστου 1956, (Λευκωσία, Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών): “Ο Ανδρέας Ζάκος εξεδήλωσε και χθες την επιθυμίαν όπως ακούση διά τελευταίαν φοράν κλασσικήν μουσικήν. Ο Χαρίλαος Μιχαήλ ανέφερεν εις αξιωματικόν των Κεντρικών Φυλακών, ως υστάτην επιθυμίαν του να φωτογραφηθή, διά να έχουν οι γονείς του την φωτογραφίαν του. Τέλος ο Ιάκωβος Πατάτσος εξέφρασε προς την μητέρα του την επιθυμίαν, όπως η εκ θρησκευτικών βιβλίων και περιοδικών πλουσία βιβλιοθήκη του δωρηθή εις Ίδρυμα δυνάμενον να εκτιμήση την σπουδαιότητα των βιβλίων και την σημασίαν της δωρεάς”. Οι τρεις μελλοθάνατοι ετράφησαν χθες μόνον με φρούτα (σύκα, καρπούζι και μήλα). Και από τον “Φιλελεύθερο” μαθαίνουμε ότι ο Ιάκωβος Πατάτσος, άφησε στον μελλοθάνατο Στέλιο Μαυρομμάτη το Ευαγγέλιο και το βιβλίο “Μετάνοια και Εξομολόγησις” “τα οποία απεστάλησαν προς αυτόν υπό της κ. Ελένης Κυριακίδου. Προ ημερών απέστειλε το πορτοφόλι του ως δώρον προς την δ. Νίτσαν Καλημέρη.”

Ως προς τα βιογραφικά τους, ο Ανδρέας Ζάκος, του Χαρίλαου και της Αφροδίτης, ήταν 25 χρονών και γεννήθηκε στη Ληνού. Φοίτησε στο Παγκύπριο Γυμνάσιο για τέσσερα χρόνια και στη συνέχεια αποφοίτησε από το Γυμνάσιο Σολέας. Εργαζόταν ως σχεδιαστής και ήταν ανώτερος υπάλληλος στην Κυπριακή Μεταλλευτική Εταιρεία. Ήταν άγαμος και είχε δυο αδελφούς και δυο αδελφές.

Στην ίδια εταιρεία εργαζόταν ως εργάτης και ο Χαρίλαος Μιχαήλ, του Μιχαήλ και της Αφροδίτης. Ήταν 20 χρονών και γεννήθηκε στη Γαληνή. Ήταν άγαμος και είχε τέσσερις αδελφούς και μια αδελφή.

Ο Πατάτσος, ηλικίας 23 ετών, ήταν από τη Λευκωσία, απόφοιτος της Σχολής Σαμουήλ, και εργαζόταν ως γραφέας στο εργοληπτικό γραφείο Παρασκευαΐδη. “Ήτο άριστος δακτυλογράφος και παρηκολούθει τακτικά τας θείας λειτουργίας και εβοήθει τους ιεροψάλτας.” Ήταν ορφανός από πατέρα, γιος της Ροδοθέας (Ροδούς) Πατάτσου, και είχε μια αδελφή, που ζούσε στην Αγγλία.

Ο “Φιλελεύθερος” διέσωσε κι ένα άλλο περιστατικό. Ένας από τους φωτογράφους ζήτησε από τη μητέρα του Χαρίλαου Μιχαήλ την ώρα που βρισκόταν έξω από τις Φυλακές περιμένοντας να δει τον γιο της, “να την φωτογραφήση και της είπε να φαίνεται ότι κλαίει”… Η γυναίκα αρνήθηκε να πάρει τέτοια έκφραση, και παρενέβη ο σύζυγός της λέγοντας ότι δεν κλαίμε για τον γιο μας, αλλά είμαστε περήφανοι για αυτόν. Και έτσι τα μέλη της οικογένειας Μιχαήλ φωτογραφήθηκαν χαμογελαστοί λίγες ώρες πριν από την εκτέλεση του γιου και αδελφού τους…

Οι εφημερίδες γράφουν, επίσης, για τις παγκύπριες εκδηλώσεις την παραμονή των εκτελέσεων. Έγιναν μαζικές απεργίες και σε όλους τους ναούς του νησιού αναπέμφθηκαν δεήσεις υπέρ της διάσωσής τους. Στην Αθήνα και τις άλλες μεγάλες πόλεις τα μέτρα που λήφθηκαν ήταν αυστηρότατα και ο στρατός τέθηκε σε επιφυλακή από τον φόβο επανάληψης των μαζικών αιματηρών διαδηλώσεων του Μαΐου για τις εκτελέσεις των Καραολή και Δημητρίου. Γίνονται τέλος αναφορές στη συμπαράσταση των υπόλοιπων μελλοθανάτων και βαρυποινιτών των Φυλακών και στα τραγούδιά τους, την ώρα της εκτέλεσης.

Στη “Χαραυγή” της 9ης Αυγούστου (Λευκωσία, Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών) πρωτοσέλιδα δημοσιεύθηκαν φωτογραφίες των τριών ηρώων και των οικογενειών Ζάκου και Μιχαήλ, μαζί με ένα μεγάλο κείμενο του Τεύκρου Ανθία, με τίτλο “Οι θανατικές εκτελέσεις. Μια ιστορία που επαναλαμβάνεται πάντα με τον ίδιο τρόπο”. Ο Ανθίας γράφει τις εφιαλτικές του μνήμες από μια εκτέλεση τεσσάρων ποινικών θανατοποινιτών όπως την είχε ζήσει ως έγκλειστος στις Κεντρικές Φυλακές το 1933.

Τέλος, στην εφημερίδα “Νέοι Καιροί”, επίσης της Αριστεράς, φ. 9 Αυγούστου 1956 (Λευκωσία, Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών) καταγράφεται η αφήγηση του ιερέα Παπαντώνιου Ερωτοκρίτου, ο οποίος ήταν ο τελευταίος που μίλησε με τους μελλοθάνατους, αά Παετρέα