Απεβίωσε στις 15 Ιουλίου 2026 στη Θεσσαλονίκη ο ομότιμος καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας του ΑΠΘ Ιωάννης Σ. Τουλουμάκος. Η κηδεία του έγινε χτες, στα κοιμητήρια της Θέρμης. Ο εκλιπών γεννήθηκε στη Χαλκίδα το 1937 και σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από όπου αποφοίτησε το 1961, και στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν (της Γοττίγγης όπως επέμενε να γράφει στο βιογραφικό του).

Όπως αναφέρει το σχετικό ψήφισμα του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ, «ο Ιωάννης Τουλουμάκος υπήρξε μια από τις πλέον εξέχουσες και επιδραστικές φυσιογνωμίες της ελληνικής ιστοριογραφίας του δεύτερου μισού του 20ούκαι των αρχών του 21ου αιώνα, με το έργο του να αποτελεί σημείο αναφοράς για τη μελέτη της Αρχαίας Ιστορίας στην Ελλάδα. Ως Καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, διαμόρφωσε μια διακριτή επιστημονική σχολή, η οποία αποδεσμεύτηκε από την παραδοσιακή, γεγονοτολογική εξιστόρηση των πολεμικών και πολιτικών συμβάντων. Αντίθετα, εισήγαγε και εδραίωσε μια βαθιά μεθοδολογική προσέγγιση, προσανατολισμένη στην κοινωνική, θεσμική και ιδεολογική ιστορία του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Το ερευνητικό του ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στην εξονυχιστική κριτική των πρωτογενών πηγών – φιλολογικών και, κυρίως, επιγραφικών -, τις οποίες αξιοποιούσε όχι ως στατικά τεκμήρια, αλλά ως ζωντανές μαρτυρίες των κοινωνικών δομών, των ταξικών ανακατατάξεων και των πολιτικών ζυμώσεων της Αρχαιότητας.»

Από το συγγραφικό του έργο ξεχωρίζει οπωσδήποτε η μετάφραση της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας του Γερμανού ιστορικού Ulrich Wilcken (εκδόσεις Παπαζήση 1976), ενός εμβληματικού βιβλίου που ήταν η σύνοψη του αρχαίου ελληνικού κόσμου για πολλούς από μας. Από την εργογραφία του αναφέρω ορισμένα μόνο βιβλία που δείχνουν το εύρος των ενδιαφερόντων του, αλλά και προς τα πού στράφηκε μετά τη συνταξιοδότησή του από το ΑΠΘ, το 2005: «Η αναθεώρηση του Νόμου για την Ανώτατη Εκπαίδευση» (1985), «Το εκπαιδευτικό πρόβλημα και η ευθύνη της Φιλοσοφικής Σχολής» (1998), «Τρόποι ζωής και χιούμορ των αρχαίων Ελλήνων» τόμ. Ι-ΙΙ (2003-2010), «Η εθνική επιβίωση ως πολιτική ιδέα και ηθικό χρέος» (2004), «Η Ελλάδα στον εικοστό πρώτο αιώνα: Προβλήματα- προτάσεις» (2005), «Κοινωνική συνείδηση και εθνική ταυτότητα στην νέα ιδεολογία των σχολικών βιβλίων» (2008), «Η Ελλάς και το κράτος των Σκοπίων: Παραλειπόμενα σε μια ατυχή διένεξη» (2008), «Η Ελλάδα έξω απο τα Σύνορα: Ομοσπονδίες, Κοινότητες και Σύλλογοι των Ελλήνων του Εξωτερικού» (2018).

Για όσους κι όσες σπουδάσαμε στη Φιλοσοφική του ΑΠΘ το τελευταίο τέταρτο του περασμένου αιώνα και τα πρώτα χρόνια του αιώνα μας, ο Γιάννης Τουλουμάκος ήταν ένας από τους καθηγητές που καθόρισαν τόσο τη φοιτητική μας ζωή όσο και τη σχέση μας με την Αρχαία Ιστορία. Ειδικά όσοι είχαμε επιλέξει το Ιστορικοαρχαιολογικό που κατόπιν εξελίχθηκε στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας τον είχαμε καθηγητή και στην Αρχαία και στη Ρωμαϊκή Ιστορία για δύο χρόνια. Ήταν μια προσωπικότητα εντελώς διαφορετική από τους άλλους διδάσκοντες και διδάσκουσες στη Σχολή. Σε μια εποχή που το ελληνικό πανεπιστήμιο ζούσε τα πολύχρωμα χρόνια της μεταπολίτευσης και το διδακτικό προσωπικό αναζητούσε τρόπους μετάβασης στο νέο περιβάλλον, ο Τουλουμάκος επέμεινε να μην κάνει εκπτώσεις στις αρχές του, ερχόταν πάντα στο μάθημα επιμένοντας στην κλασική συντηρητική του εμφάνιση, ήταν ήδη διάσημος για την αυστηρότητα στις εξετάσεις των μαθημάτων του. Στην παράδοση το μάθημά του δεν ήταν κάτι το ιδιαίτερα πρωτότυπο. Υπαγόρευε, ουσιαστικά, το μάθημά του, και το ακροατήριό του κρατούσε σημειώσεις. Δίπλα από το βήμα από όπου μιλούσε υπήρχε πάντα ένας μεγάλος χάρτης, ανάλογα με το μάθημα και την εποχή. Η εξέτασή του, αντίθετα ήταν μια ολόκληρη περιπέτεια: Γραπτή εξέταση πρώτα, με μια ερώτηση όπου έπρεπε στον λευκό χάρτη να συνδέσεις το ιστορικό γεγονός με τις χρονολογίες που σου δινόντουσαν και να σημειώσεις τις τοποθεσίες σωστά στον χάρτη και κατόπιν προφορική εξέταση, κατά ομάδες των 4-5 στο γραφείο του. Και εκεί εξέταση στον χάρτη, αλλά και ανάγνωση από αρχαίους συγγραφείς, που σου επέλεγε εκείνη την ώρα, και ερώτηση επί των αναφερομένων στο απόσπασμα. Σε αυτό τον μαραθώνιο δεν επιτρέπονταν σοβαρά ορθογραφικά λάθη, ειδικά στους φοιτητές και φοιτήτριες του Κλασικού τμήματος, όπως και χοντρά πραγματολογικά, για όλους μας. Όλη αυτή η διαδικασία και ο μεγάλος αριθμός όσων κόβονταν στο μάθημά του και για συνεχείς εξεταστικές, δημιούργησε σιγά – σιγά ένα μύθο γύρω από το όνομά του κι ένα πλήθος ιστοριών και ανεκδότων από τις εξετάσεις του, που τις θυμόμαστε σήμερα με χαμόγελο.

Τον Γιάννη Τουλουμάκο τον είχα καθηγητή το 1981-1983, στο τρίτο και στο τέταρτο έτος των σπουδών μου. Στους Κύπριους φοιτητές έδειχνε πάντα ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον και στο τέταρτο έτος μου είχε αναθέσει να μεταφέρω τον χάρτη από το γραφείο του, στον δεύτερο όροφο του νέου κτιρίου της Φιλοσοφικής στο αμφιθέατρο για το μάθημα. Είχα διαδεχθεί στο «καθήκον» έναν άλλο Κύπριο, της προηγούμενης χρονιάς, τον Γιώργο Χ. Στο έτος μας συνέπεσε μια εξαιρετική φουρνιά φοιτητών και φοιτητριών, γεγονός που βοήθησε αρκετούς από μας να περάσουμε με καλούς βαθμούς και από την πρώτη περίοδο τα μαθήματά του, χωρίς να λείπει βέβαια το άγχος, ειδικά στην τελευταία προφορική εξέταση που άρχισε μετά τις 9.00 το βράδυ, Ιούλιο του 1983…

Ο Τουλουμάκος ήταν εντελώς διαφορετικός και σε κάτι άλλο. Μιλούσε πάντοτε σε όλους τους φοιτητές και τις φοιτήτριές του στον πληθυντικό και μας προσφωνούσε πάντα με το επίθετό μας, με το κύριε ή το κυρία μπροστά, τον εύρισκες καθημερινά στο γραφείο του σε μια περίοδο που άλλους, «διάσημους» καθηγητές μας είναι ζήτημα αν τους είχαμε δει τρεις ή τέσσερις φορές στο μάθημά τους σε έναν χρόνο μέσα, και ήταν πρόθυμος να εξηγήσει τα λάθη του σε κάθε φοιτητή. Παράλληλα, έκρυβε κάτω από τον μανδύα της αυστηρότητας, του απρόσιτου και του μοναχικού, έναν ευαίσθητο άνθρωπο. Δεν θα ξεχάσω ποτέ όταν αποχαιρετώντας με, τον Ιούλιο του 1983, μου είχε πει «θα γίνετε ένας καλός δάσκαλος, κύριε Παπαπολυβίου»… Η καλή κουβέντα ήταν δύσκολο τότε να ακουστεί από τους δασκάλους μας, και σίγουρα δεν περίμενα να την ακούσω ποτέ από αυτόν. Και τα επόμενα χρόνια, μέχρι πρόσφατα, παρότι δεν είχαμε ποτέ στενή φιλική σχέση, θα μου τηλεφωνούσε για να με συγχαρεί για ένα άρθρο μου που είχε διαβάσει ή για να σχολιάσει μια νέα εξέλιξη στο Κυπριακό. Κι η άλλη έκπληξη που μου επιφύλαξε ήταν η πρόσφατη επισήμανσή του, παρότι ιστορικός της Αρχαίας Ιστορίας και χωρίς πολλές σχέσεις με την Κύπρο, ότι οφείλει η Κύπρος να δημιουργήσει ένα Μουσείο νεότερης Ιστορίας…  

Το μεγαλύτερο μάθημα που πήραμε ωστόσο από τον Γιάννη Τουλουμάκο, πέρα από τη χρήση του χάρτη και των πηγών, ήταν η εργατικότητά του. Θυμάμαι μεταπτυχιακός φοιτητής, όταν φεύγαμε πολύ αργά το βράδυ από το Σπουδαστήριο της Νεότερης Ιστορίας ότι αντικρύζαμε αναμμένα φώτα στο γραφείο του, μόνου αυτού σε όλη τη Σχολή. Κι αυτό γινόταν και στις μεγάλες αργίες και στα Σαββατοκύριακα. Χτες, στην κηδεία του, από τους επικήδειους και τις αναμνήσεις των μαθητών του έμαθα ότι αγαπούσε την ποίηση κι ότι τάιζε για χρόνια συστηματικά τα αδέσποτα σκυλιά γύρω από τη Φιλοσοφική…

 Ήταν ένας ξεχωριστός άνθρωπος, που ευτύχησε να αναδείξει μαθητές και επηρέασε καταλυτικά την πορεία της επιστημονικής μελέτης της Αρχαίας Ιστορίας στον ελληνικό χώρο. Και που σίγουρα διαδραμάτισε μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση της ιστορικής φυσιογνωμίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ. Ενός τμήματος από το οποίο ευτυχήσαμε να αποφοιτήσουμε και όπου είχαμε δασκάλους και δασκάλες που μας ενέπνευσαν και μας καθόρισαν ως επιστήμονες και ως ανθρώπους.

Καλό σου ταξίδι, κύριε Τουλουμάκο! Και πολλά ευχαριστώ!

Κι ο τόμος του Willcken