Ένας κυπριακός ύμνος του 1840 στον Άγιο Λάζαρο

Στην υπό έκδοση (σε λίγες μέρες) Επετηρίδα του Κέντρου Μελετών Μονής Κύκκου δημοσιεύεται (σσ. 339-350) το άρθρο μου «Ύμνος ψαλλόμενος κατά την εορτήν του Αγίου και Δικαίου τετραημέρου Λαζάρου: Μια αθησαύριστη, στην κυπριακή βιβλιογραφία, έκδοση του Νικόλαου Ιερωνυμίδη (1840)». Για τον Νικ. Ιερωνυμίδη γνωρίζουμε ότι γεννήθηκε στα Λεύκαρα, το 1817, και ότι χρημάτισε δάσκαλος στη γενέτειρά του, στη σχολή της Οράς, στη Γιαλούσα, στο Αλληλοδιδακτικό σχολείο της Λεμεσού και στη Λάρνακα. Εκ μητρός ήταν ανεψιός του Φιλικού και επιφανούς αγωνιστή της Ελληνικής επανάστασης Χαράλαμπου Μάλη. Απεβίωσε στην Αίγυπτο (πιθανότατα στην Αλεξάνδρεια), στα τέλη του 19ου αιώνα. Είναι γνωστό, επίσης, ότι ήταν ψάλτης και γνώστης της βυζαντινής μουσικής καθώς αναφέρεται στην έκδοση του «Αναστασιματαρίου» του Πέτρου Πελοποννησίου, το 1840: Αναστασιματάριον νέον αργοσύντομον. Περιέχον τα Αναστάσιμα του Εσπερινού, Όρθρου, και Λειτουργίας, μετά των ένδεκα Εωθινών εν τω τέλει. Μελοποιηθέν παρά Πέτρου Λαμπαδαρίου του Πελοποννησίου Και επιδιορθωθέν μετά προσθήκης παρά των Πρωτοψαλτών της του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας Γρηγορίου και Κωνσταντίνου. Ήδη δε το πρώτον μετενεχθέν εις το Λέσβιον σύστημα παρά Νικολάου Ιερωνυμίδου Κυπρίου. Και επιδιορθωθέν παρά Γεωργίου Λεσβίου, του εφευρέτου της μεθόδου. Αναλώμασι του ιδίου και των φιλομούσων συνδρομητών. Εν Αθήναις, εκ της τυπογραφίας Λ. Παπαδοπούλου και Ι. Λεωνίδου, 1840.

Το 1840, εκτός από το Αναστασιματάριον, ο Ιερωνυμίδης εξέδωσε και ένα άλλο βιβλίο, το Ύμνος ψαλλόμενος κατά την εορτήν του Αγίου και Δικαίου τετραημέρου Λαζάρου. Συντεθείς μεν παρά τινος ευλαβούς ομογενούς Κυπρίου, νυν δε τύποις εκδίδεται δαπάνη του Κ. Νικολάου Ιερωνυμίδου του εκ Λευκάρων της Κύπρου∙  και ανατίθεισι προς τον Μακαριώτατον, και Σεβασμιώτατον Άγιον Κιτίου, Κ.Κ. Δαμασκηνόν. Εν Αθήναις, Εκ της τυπογραφίας Λ. Παπαδοπούλου, 1840.

Το βιβλίο έχει βιβλιογραφηθεί από τους Γκίνη & Μέξα στις προσθήκες του Γ΄ τόμου της «Ελληνικής Βιβλιογραφίας» (αρ. 10377), αλλά δεν έχει προσεχθεί και παραμένει άγνωστο στην κυπρολογική βιβλιογραφία. Το εντόπισα στην Εθνική Βιβλιοθήκη, στην Αθήνα, όπου και το αντέγραψα σε δυο επισκέψεις μου, το 2010 και το 2012. Πρόκειται για μια έκδοση επτά σελίδων: Μετά το εξώφυλλο, στη δεύτερη σελίδα, κάτω από μια απεικόνιση δύο προσευχόμενων αγγέλων, με το σημείο του σταυρού στο κέντρο, ακολουθεί το «Απολυτίκιον του Αγίου και Δικαίου Τετραημέρου Λαζάρου», με την ένδειξη «Ήχος, ά.». Στη συνέχεια, στις σελίδες 3-7 δημοσιεύεται ο «Ύμνος ψαλλόμενος Κατά την Εορτήν του Αγίου και δικαίου Τετραημέρου Λαζάρου». Πρόκειται για ένα στιχούργημα 106 στίχων, σε ιαμβικό μέτρο. Από τον τρίτο στίχο γίνεται αναφορά στον «ποιμενάρχη Κιτίου». Πιθανότατα, εκτός από τους δεσμούς του εκδότη με τη Λάρνακα και το γεγονός ότι ο Ύμνος είναι αφιερωμένος στον Άγιο Λάζαρο, πολιούχο της πόλης, ίσως ο Ιερωνυμίδης ή ο ανώνυμος συντάκτης του στιχουργήματος να είχαν κάποιου είδους φιλική σχέση ή απλώς να ήθελαν να εκφράσουν την εκτίμησή τους στον Κιτίου Δαμασκηνό (1837-1846), πρώην Αρχιεπίσκοπο Κύπρου (1824-1827), από Κυρηνείας (1821-1824) και εξόριστο των Οθωμανών στη Σπάρτη της Πισιδίας, στη Μικρά Ασία, κατά το 1828-1830.

Στον Ύμνο περιγράφεται σε συντομία η Ανάσταση του Λαζάρου, ένα ιδιαίτερα προσφιλές θέμα για την κυπριακή παράδοση αλλά και τη λαϊκή ποίηση των επόμενων δεκαετιών, όπως φαίνεται από τις σχετικές εκδόσεις πολλών φυλλάδων ποιητάρηδων. Ο Ύμνος κλείνει με παράκληση προς τον Σωτήρα Χριστό όπως στηρίζει τον «Κιτίων (sic) κυβερνήτην (…) Δαμασκηνόν καθηγητήν». Λίγα χρόνια πριν από την έκδοση του Ύμνου για τον Άγιο Λάζαρο είχαν τυπωθεί και κυκλοφορήσει τα πρώτα έμμετρα λογοτεχνικά έργα με Κύπριο συγγραφέα στον 19ο αιώνα, τον Μάρκο Ανδρεάδη: Τα Νέα Κύπρια Έπη (Παρίσι 1836) και Ο Ύμνος προς την Μ. βασίλισσαν της Ελλάδος Αμαλίαν (Αθήνα 1837). Το βιβλίο που εξέδωσε ο Ν. Ιερωνυμίδης το 1840 είναι το τρίτο σε μια πρώιμη ολιγάριθμη σειρά με Κύπριους πνευματικούς δημιουργούς.

Από το θρησκευτικό ποίημα του 1840 παραθέτω και εδώ, σήμερα 16 Απριλίου 2022, Σάββατο του Λαζάρου, του πολιούχου της Λάρνακας, το απόσπασμα που περιγράφει την έγερσή του και τους επιλογικούς στίχους με την αναφορά στον Δαμασκηνό, τον μητροπολίτη Κιτίου.

Ύμνος

ψαλλόμενος

Κατά την Εορτήν του Αγίου

και δικαίου Τετραημέρου

Λαζάρου

(Ο Χριστός) Ιάσατο τ’ ανθρώπινα, επί της γης βαδίζων,

πάθη ποικίλα και δεινά, από πασών οδύνων.

Και τελευταίον εκπληρών, πάσαν οικονομίαν,

40 ανέστησε και Λάζαρον, κράζων εν εξουσία.

Τον τεταρταίον δε φημί, τον εκ της Βηθανίας,

τον τεθνηκότα αδελφόν, Μάρθας τε και Μαρίας.

Ως άνθρωπος εδάκρυσε, τον φίλον παρρησία,

αλλ’ ως Θεός εφώνησε, προστάξει του τη θεία.

45 Τω λόγω δε τω κραταιώ, ζώντα τον τεθνηκότα,

ανέδειξε προ οφθαλμών, πάσι τον οδωδότα.

Ου επιστάς τω μνήματι, Λάζαρε, δεύρο τάττει,

έξελθε εκ του μνήματος, τάχειον, φίλε! κράζει.

Και παραχρήμα ο νεκρός, ανέστη ως εξ ύπνου,

50 και πας ο όχλος έφριξε, τω θαύματι Κυρίου.

Τότε ο Άδης έντρομος, τον Λάζαρον αφίει,

τα κλείθρα διερράγησαν, και τους μοχλούς του λύει

Λάζαρον δε απέλυσε, κάτω εκ των κευθμώνων,

έμψυχον ζώντα και ωχρόν, κατ’ έκπληξιν ανθρώπων.

55 Ωσάν να εμαστίζετο, δεινώς εκ των Τιτάνων,

των, πάλαι ώσπερ έφησαν, οι ποιηταί Γιγάντων.

Διέβη γαρ η του Χριστού, φωνή διηχηθείσα,

μέχρι Ταρτάρου φοβερού, όπου νεκροί συνήσαν.

Εις την ζωήν δ’ ο Λάζαρος, αύθις επανακάμπτει,

60 δοξολογών και ευλογών, εν παρρησία κράζει. (…)

Αιτούντες την ταχείαν σου, σκέπην επιβραβεύσαι,

ημίν τοις αναξίοις σου, και δεξιάν ορέξαι.

Τον ποιμενάρχην στήριξον, Κιτίων κυβερνήτην,

100 ακλόνητον, αλώβητον, ένδοξον Αρχιθύτην.

Δαμασκηνόν καθηγητήν, και σον τοποτηρητήν,

συν τω ποιμνίω άματε, εξαίρετόν σου θύτην.

Όπως εις έτη εύθημα, ζώη μετ’ ειρηναίας,

και αγαθής διαγωγής, κοινωφελούς ευκταίας.

105 Και πάντας καταξίωσον, λαμπράς ζωής της θείας,

διαμονής των εκλεκτών, σης θείας βασιλείας.

ΑΜΗΝ

Το εξώφυλλο της έκδοσης, στο μοναδικό γνωστό αντίγραφο, στην Εθνική Βιβλιοθήκη στην Αθήνα.

Σχολιάστε..

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s