Η γυναίκα στην παραδοσιακή κοινωνία της Κύπρου

Παρουσιάστηκαν στη Λεμεσό στις 25 Νοεμβρίου 2013, τα Πρακτικά του  Ε΄ Συμποσίου Κυπριακής Λαογραφίας με τίτλο «Η γυναίκα στην παραδοσιακή κοινωνία της Κύπρου», που εκδόθηκαν από τον Λαογραφικό Όμιλο Λεμεσού (Λευκωσία 2012) με επιμέλεια Καλλιόπης Πρωτοπαπά και Γιάννη Ζέρβα.

Ο τόμος είναι αφιερωμένος στη μνήμη της Πόλυς Σωφρονίου, μιας γυναίκας που αφιερώθηκε ολόψυχα στο έργο του Λαογραφικού Ομίλου Λεμεσού από τους πρώτους μήνες ίδρυσής του, το καλοκαίρι του 1977, υπήρξε η πρώτη γυναίκα δασκάλα χορού του Ομίλου, και μια προσωπικότητα που σφράγισε με τη δράση της τον Όμιλο μέχρι σήμερα.

Στην κεντρική ομιλία του Συμποσίου, με τίτλο «Οι αξίες των τοπικών λαϊκών παραδόσεων», ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιάννης Ζέρβας αναλύει ότι ο όρος παράδοση καλύπτει ένα αξιακό σύστημα που δυναμώνει την αγάπη για τον τόπο μας και περιλαμβάνει έννοιες όπως τη γλώσσα, τη θρησκεία, τις τέχνες και τα γράμματα, τα ήθη και τα έθιμα, τη μουσική και το χορό. Όπως τονίζει, οι παραδόσεις πέρα από τη ψυχαγωγική ή τη λατρευτική τους διάσταση έχουν μεγάλη παιδαγωγική και πολιτιστική σημασία, αποτελώντας τα θεμέλια για την παιδεία και την καλλιέργεια ενός λαού. Επισημαίνουμε την υπογράμμισή του ότι ένας λαογραφικός σύλλογος οφείλει να είναι ο θεματοφύλακας των παραδοσιακών αξιών και να αποτελεί σημείο αναφοράς στις τοπικές κοινωνίες και παράδειγμα προς μίμηση.

Η ανακοίνωση της Άννας Νεοφύτου αναφέρεται στον κλήδονα, το πιο διαδεδομένο μαντικό έθιμο στον Ελληνισμό. Στην Κύπρο ο κλήδονας συνήθως τελείται στις αρχές του Μάη, όταν γιορτάζεται η Αγία Μαύρη και η Αγία Ειρήνη. Εξάλλου, η συνήθης ονομασία της τελετής ήταν το «να φκάλουμεν τον Μάη ή τον Μα». Η όλη διαδικασία, που περιγράφεται με  παραστατικότητα από τη Νεοφύτου, ως «ένα διαμάντι από το απύθμενο λογάρι της λαϊκής μας παράδοσης», προμάντευε στις κοπέλες που μετείχαν εάν θα ήταν καλότυχες ή κακορίζικες. Στην Κερύνεια, όπου γεννήθηκε η συγγραφέας, το πανάρχαιο έθιμο του κλήδονα επιβίωσε στον 20ό αιώνα με την παιγνιώδη του μορφή.

Η Τζούλια Αστραίου – Χριστοφόρου γράφει στον τόμο για τις υφάντριες και κεντήτριες του Καϊμακλιού. Το μεγάλο προάστιο της Λευκωσίας, ήταν ένας χώρος όπου συνυπήρξαν και συγχωνεύτηκαν η αγροτική ενδοχώρα του μεσαρίτικου κάμπου με το αστικό περιβάλλον που επεκτεινόταν ραγδαία, ισοπεδώνοντας κάθε τι παλιό. Αυτή η συνύπαρξη χαρακτηρίζει τα υφαντά, τα κεντήματα και τις ενδυμασίες του Καϊμακλιού. Στην ανακοίνωση καταγράφονται τα κυριότερα είδη της υφαντικής και των κεντημάτων, αλλά και οι επώνυμες υφάντριες της περιοχής. Σημειώνουμε ότι το άρθρο γράφεται με διπλή ιδιότητα, καθώς η συγγραφέας εκτός από ειδική ερευνήτρια έχει δημιουργήσει εργαστήρι υφαντικής στο Καϊμακλί, από όπου κατάγεται, συνεχίζοντας την πατρογονική παράδοση.

Η Νάτια Αναξαγόρου στην ανακοίνωση «Η Κύπρια αφηγήτρια παραμυθιών» παραθέτει δύο παραδοσιακά παραμύθια, τη «Μηλιά με τα τρία μήλα» και τον «Βασιλιά που ‘σσιεν τρεις γιους» που της τα αφηγήθηκαν Κύπριες στην πιο ανόθευτη μορφή του ιδιώματος, όπως μιλιέται σήμερα στην ύπαιθρο. Στην ανακοίνωση γίνεται σύγκριση της δομής και των υφολογικών χαρακτηριστικών της αφήγησης στα παραμύθια της Κύπρου με τα αντίστοιχα της Θράκης και του Αιγαίου. Όπως συμπεραίνει η Αναξαγόρου, η Κύπρια αφηγήτρια, σε μεγαλύτερο βαθμό από τον Κύπριο παραμυθά αλλά και τις Ελληνίδες των παραμεθορίων περιοχών προς Ανατολάς, διασώζει μια ιδιαίτερη τεχνική ανάπτυξης του μύθου, που βασίζεται σε μια αλυσίδα μακροσκελών, αυτοτελών επεισοδίων.

Η Νάσα Παταπίου, στην ανακοίνωση «Τοπωνύμια του Ριζοκαρπάσου με αναφορά στη γυναίκα» αναδεικνύει πτυχές από την αφθονία του ζείδωρου λαογραφικού υλικού με τις βαθιές και αρχαίες ρίζες που έχει επιβιώσει στην περιοχή της Καρπασίας, που όπως τονίζει είναι δημιούργημα της θυμόσοφης σκέψης και των ευλογημένων χεριών της Ριζοκαρπασίτισσας. Η Παταπίου επιλέγει μερικά μόνο τοπωνύμια από το Ριζοκάρπασο και παρουσιάζει τις λαϊκές δοξασίες που ταυτίζονται με αυτά, συνδέοντάς τα με τις ιστορικές περιπέτειες της περιοχής και τα τεκμήρια που προκύπτουν από τις μελέτες της, αλλά και την ακριτική παράδοση του γενέθλιού της χώρου και τις αρχέγονες λατρευτικές συνήθειες που επιβιώνουν ακόμη και στους εξισλαμισθέντες Καρπασίτες.

Η ανακοίνωση με τίτλο «Παναγία: Η μητέρα του Χριστού και η μάνα της Κύπρου», του Θεοφιλέστατου επισκόπου Αμαθούντος Νικολάου, συνοψίζει επιγραμματικά τον πλούτο της παράδοσης του νησιού μας που συνδέεται και πηγάζει από την αγάπη και την ευλάβεια προς τη μητέρα του Χριστού, την Παναγία. Τη Θεοτόκο, που βρίσκεται σε τοπωνύμια και στα μεγαλύτερα μοναστήρια της Κύπρου, έχει ιστορηθεί σε θαυματουργές εικόνες τεράστιας πνευματικής και αρχαιολογικής αξίας, συναντιέται ως βαφτιστικό όνομα σε κάθε κυπριακή οικογένεια, εντοπίζεται σε λαϊκούς θρύλους και δοξασίες, στα ποιητικά έργα των προγόνων και των σημερινών Κυπρίων, στην καθημερινότητα, τον πόνο, το μόχθο, τη χαρά και τους καημούς του απλού ανθρώπου.

Η εργασία των Θεοδόση Πυλαρινού και Γιώτας Παρασκευά – Χατζηκώστα με τίτλο «Η γυναίκα της Κύπρου στα λαογραφικού ενδιαφέροντος κείμενα της Πολυξένης Λοϊζιάδος», φωτίζει μιαν άλλη οπτική, αυτήν του εθνικού χαρακτήρα της λαογραφίας, όπως έγινε γνωστή μέσω του πρωτοπόρου λαογράφου, Νικόλαου Πολίτη. Η Λοϊζιάς, σπουδαία και αφοσιωμένη παιδαγωγός της Λεμεσού, ήταν όπως φαίνεται στο άρθρο, η πρώτη γυναίκα λαογράφος του νησιού μας, πιθανότατα και όλου του ελληνικού χώρου. Συγκέντρωσε και κατέγραψε με επιστημονικό τρόπο πλούσιο λαογραφικό υλικό από πολλές περιοχές της Κύπρου, δημοσίευσε λαογραφικές μελέτες και συλλογές, και επιπλέον, κατάφερε να περάσει αυτό το υλικό τόσο στο λογοτεχνικό της έργο όσο και στα σχολικά βιβλία που συνέγραψε.

Στο άρθρο της Αναστασίας Χαρμαντά «Η γυναίκα της Κύπρου, όπως την είδαν ξένοι ταξιδιώτες από τον 18ο αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ού» παρατίθενται και σχολιάζονται οι εντυπώσεις των περιηγητών που πέρασαν από το νησί μας στην ύστερη Τουρκοκρατία και στις απαρχές της Αγγλοκρατίας για την Κύπρια γυναίκα. Τα έργα, τις ασχολίες, τις συνθήκες διαβίωσής της, τη μόρφωση, την αμφίεση και το παρουσιαστικό της. Ένας πλούτος πληροφοριών, που αν και πρέπει να αντιμετωπίζεται με προσοχή λόγω της διαφορετικής νοοτροπίας του περιηγητή, φωτίζει μια σκοτεινή περίοδο της ιστορίας μας, όταν η πλειοψηφία του πληθυσμού πάλευε να επιβιώσει, έχοντας να αντιμετωπίσει την οικονομική εξαθλίωση και προκαταλήψεις και δεισιδαιμονίες αιώνων.

Η Καλλιόπη Πρωτοπαπά στο άρθρο «Ο ρόλος της γυναίκας στην αγροτική παραδοσιακή κοινωνία της Κύπρου» παρουσιάζει τον πολυδιάστατο ρόλο της Κυπρίας αγρότισσας στην οικονομική – κοινωνική ζωή της οικογένειας και της κοινότητας. Η γυναίκα σύζυγος, μητέρα και τροφός, ήταν ταυτόχρονα η οικονόμος και η μαγείρισσα, υπεύθυνη ή συμμέτοχος σε βασικές κτηνοτροφικές και γεωργικές εργασίες, η ράφταινα, η κεντήτρια και η διακοσμήτρια του σπιτιού, ήταν παρούσα όπου χρειαζόταν κοινοτική αλληλεγγύη, είτε στις περιπτώσεις χαράς, όπως τους γάμους, είτε στον κοινό μόχθο της συγκομιδής των γεωργικών προϊόντων είτε, τέλος, στη συμμετοχή στο θρήνο για την απώλεια ανθρώπινων ζωών. Και ως επιστέγασμα, κρατούσε και διεκπεραίωνε και το ρόλο του θεματοφύλακα της λαϊκής παράδοσης.

Η ανακοίνωση της Θεοφανώς Δ. Κυπρή έχει τίτλο «Αντιλήψεις για τη γυναίκα στη λαϊκή παράδοση της Κύπρου». Παρουσιάζεται μέσα από τις παροιμίες κυρίως, και άλλες λαϊκές αναφορές, η θέση της γυναίκας, όπως έχει διαμορφωθεί μέσα στους αιώνες. Περιγράφεται με τα λόγια της παράδοσής μας, η μειονεκτική θέση της γυναίκας απέναντι στον άνδρα, οι προκαταλήψεις φρικτές και οι περιορισμοί με τους οποίους όφειλε να μεγαλώσει και να ζήσει, η καταπίεση που δεχόταν από το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον. Επιλέγω ως άνδρας, από όλες τις καταθλιπτικές ρήσεις που καταγράφονται στο άρθρο, δύο που αναγνωρίζουν την αξία της συζύγου: «Εν έσσει καλλίτερον πράμαν για τον άθθρωπον που την καλήν γεναίκαν» και «Η γεναίκα κάμνει τον άδρωπον άδρωπον».

Πρόκειται για μια συλλογική έκδοση με ενδιαφέρουσες εργασίες, στην οποία μετέχουν σημαντικοί επιστήμονες και ερευνητές και αποτελεί ένα πανόραμα του πολυσύνθετου και δημιουργικού ρόλου της γυναίκας στην παραδοσιακή κυπριακή κοινωνία. Ακριβώς επειδή οι συνθήκες και οι εποχές έχουν αλλάξει, η έκδοση του τόμου αυτού αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Advertisements

Σχολιάστε..

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s