9η Ιουλίου σήμερα και τιμώντας τα θύματα των ιουλιανών σφαγών του 1821 παρουσιάζω ένα από τα πρώτα δείγματα μετατροπής (και αποδοχής) της μορφής του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού, μέσω της ελληνικής κυπριακής εκπαίδευσης, σε σύμβολο εθνικής αυτοθυσίας, αλλά και αυταπάρνησης, χάριν του ποιμνίου του.

Είμαστε στο 1914, οι Βαλκανικοί πόλεμοι έχουν λήξει νικηφόρα για την Ελλάδα, στην Κύπρο η ένωση εθεωρείτο «προσεχής και βεβαία» και στη Λευκωσία, από το τυπογραφείο της «Ελευθερίας» του Κύρου Θ. Σταυρινίδη. ο εκδότης και βιβλιοπώλης Απόστολος Χ. Ιωαννίδης έθεσε σε κυκλοφορία για πρώτη φορά, μια πλήρη σειρά, πέντε σχολικών αναγνωστικών για τα ελληνικά δημοτικά σχολεία του νησιού. Πρόκειται για μια σπάνια σειρά αναγνωστικών που δεν γνωρίζω εάν σώζεται σε κάποια δημόσια ή ιδιωτική βιβλιοθήκη στην Κύπρο, και την έχω μελετήσει σε αγγλική δημόσια βιβλιοθήκη.

Στο Ελληνικόν Αναγνωσματάριον Παιδικός θησαυρός, Προς χρήσιν της Δευτέρας τάξεως των Δημοτικών Σχολείων Αρρένων και Θηλέων (καταρτισθέν εκ των εκλεκτοτέρων κεφαλαίων των μέχρι τούδε εκδοθέντων και εγκριθέντων αναγνωστικών βιβλίων εν Ελλάδι), Εν  Λευκωσία, τύποις «Ελευθερίας» 1914, έκδοσις δευτέρα, σσ. 28-30 παρατίθεται κι ένα μικρό κειμενάκι με τίτλο «Ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός». Το πολύ ενδιαφέρον αυτό κείμενο, με τη γνωστή λιθογραφία του Κυπριανού και λεζάντα «Ο Εθνομάρτυς Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός» παραθέτω αμέσως παρακάτω σε φωτογραφίες. Ο ανώνυμος συντάκτης καταγράφει την άρνηση του Κυπριανού να φύγει για να γλυτώσει τη ζωή του και αναφέρει ότι απαγχονίστηκε «επί μιας συκαμινέας εν τη πλατεία των δικαστηρίων της Λευκωσίας». Είναι εντυπωσιακό ότι το σχολικό ανάγνωσμα κλείνει με το γνωστό επίγραμμα του Βασίλη Μιχαηλίδη στον Κυπριανό, χωρίς τίτλο, ούτε αναφορά στον ποιητή. Θυμίζω ότι τα «Ποιήματα» του Βασίλη Μιχαηλίδη, όπου και το συγκεκριμένο επίγραμμα κυκλοφόρησαν το 1911 στη Λεμεσό. Ήδη από το 1900 στο τότε Εθνολογικό Μουσείο της Ελλάδος (σήμερα Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Αθήνα) είχε παραχωρηθεί προσωπογραφία του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού, με πρωτοβουλία των Κυπρίων της Αθήνας και τον Ιούλιο του 1909 είχαν γίνει στην Πλατεία της Αρχιεπισκοπής, στη Λευκωσία, απέναντι από το τότε κυρηναϊκό Παγκύπριο Γυμνάσιο τα αποκαλυπτήρια της πρώτης προτομής του Κυπριανού στην Κύπρο. Κι ακριβώς τα ίδια χρόνια, καθ’ ομοίωση του προτύπου του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄, ο Τύπος, οι πολιτευτές και η ελληνική κυπριακή εκπαίδευση είχαν υιοθετήσει για τον Κυπριανό τον νεοφανή όρο Εθνομάρτυς. (Ο Γρηγόριος Ε΄ αγιοποιήθηκε από την Εκκλησία της Ελλάδος τον Απρίλιο του 1921. Αντίθετα, η Εκκλησία της Κύπρου αντιμετωπίζει, μέχρι σήμερα, με αμηχανία το ζήτημα της αγιοποίησης του Κυπριανού και των άλλων μαρτύρων του Ιουλίου του 1821.)

Προσθέτω, για την ιστορία του ελληνικού βιβλίου στην Κύπρο, ότι το συγκεκριμένο αναγνωστικό κυκλοφόρησε σε 3750 αντίτυπα (!!!), σε ένα ιδιαίτερα  υψηλό τιράζ, που δείχνει την επέκταση της εκπαίδευσης στο νησί, 35 χρόνια μετά την έλευση των Βρετανών, το 1878. Το βιβλίο είχε 88 σελίδες και η τιμή του, όπως δηλώθηκε στην τοπική βρετανική κυβέρνηση, ήταν τρία γρόσια.