Στη μνήμη του Σάββα Παύλου, δεινού μελετητή και του «Μικρού ήρωος». Σε πέντε μέρες κλείνουν δέκα χρόνια από τον θάνατό του (6 Απριλίου 2016)…

1η Απριλίου σήμερα και τιμώντας την επέτειο της έναρξης του Αγώνα της ΕΟΚΑ θα θυμηθούμε μια από τις πιο αγαπημένες φιγούρες της ελληνικής νεολαίας των προηγούμενων γενιών, στην Ελλάδα και στην Κύπρο, το Παιδί Φάντασμα. Ο ακατανίκητος Γιώργος Θαλάσσης, μαζί με την Κατερίνα και τον αενάως πεινασμένο Σπίθα, κτυπούσαν αλύπητα τους Γερμανούς κατακτητές μέσα από τις σελίδες του «Μικρού Ήρωα» συναρπάζοντας για πολλά χρόνια τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες που μετέτρεψαν το περιοδικό του Στέλιου Ανεμοδουρά σε ένα από τα πιο δημοφιλή και επιδραστικά νεανικά περιοδικά της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Το εβδομαδιαίο περιοδικό κυκλοφορούσε συνεχώς από τον Φεβρουάριο του 1953 μέχρι τον Ιούνιο του 1968 και γινόταν ανάρπαστο, από χέρι σε χέρι, ενώ επανεκδόθηκε ύστερα απο αρκετά χρόνια. Ιδιαίτερα πετυχημένη ήταν και η εικονογράφηση του Βύρωνα Απτόσογλου.

Εφόσον ο «Μικρός Ήρως» μεσουρανούσε στα μέσα της δεκαετίας του 1950, όταν κορυφώθηκε ο ενωτικός αγώνας των Ελλήνων Κυπρίων με τον Αγώνα της ΕΟΚΑ, ήταν αδύνατο να μην συμπεριληφθεί και η Κύπρος στις σελίδες του. Σε δύο περιοδικά από τα 800 τεύχη που κυκλοφόρησαν, στους αριθμούς 144 και 151, το 1955-1956, εμφανίστηκε στις αυτοτελείς ιστορίες ένας Κύπριος συνομήλικος και σύντροφος των παιδιών της ομάδας, ο Νίκος Γαλανός. Πολεμούσε αποτελεσματικά τους Γερμανούς με τη σφενδόνα του, όπως κι ένας πιο τακτικός συνεργάτης του Γιώργου Θαλάσση στον «Μικρό Ήρωα», ο Κρητικός «Διαβολάκος» ή Γιάννης Αστράκης. Ο Νίκος Γαλανός του Ανεμοδουρά ήταν ξανθός, είχε δουλέψει σε τσίρκο ως ακροβάτης πριν από τον πόλεμο, ήταν ορφανός από μητέρα (και οι Θαλάσσης, Κατερίνα και Σπίθας ήταν ορφανά, παραπέμποντας στις μεγάλες ελληνικές απώλειες στον πόλεμο) και ο πατέρας του πολεμούσε στην Αφρική εναντίον των Γερμανών και των Ιταλών. Κατά τον «Μικρό ήρωα», το «γενναίο Κυπριόπουλο» έμαθε από το ραδιόφωνο για τα κατορθώματα του Παιδιού – Φάντασμα εναντίον των Γερμανών και ξεκίνησε με μια βάρκα από την Κύπρο για να έρθει στην Ελλάδα να πολεμήσει μαζί του τους κατακτητές. Το εξώφυλλο του τεύχους 144 του περιοδικού (σε ανατύπωση) με τον Νίκο Γαλανό κι ένα αξοωματικό των Ναζί είναι από τη συλλογή μου:

Όταν γίνεται η πρώτη συνάντηση, σε μάχη εναντίον των Γερμανών,  ο Γιώργος Θαλάσσης λέει, εντυπωσιασμένος από την αποτελεσματικότητα της κυπριακής σφενδόνας, στον Νίκο Γαλανό, απηχώντας και τα αισθήματα της κοινής γνώμης στην Ελλάδα: «Χάρηκα που γνώρισα ένα παλληκάρι από την Κύπρο σαν εσένα, ένα παλληκάρι του μεγάλου ελληνικού νησιού, που μια μέρα, αργά ή γρήγορα, θα ενωθή με τη μητέρα Ελλάδα!»

Ας σημειωθεί ότι το τεύχος 144 του «Μικρού ήρωα» με το παραπάνω απόσπασμα πρωτοκυκλοφόρησε τον χειμώνα του 1955, όταν είχε ήδη ανακοινωθεί η καταδίκη του Μιχαλάκη Καραολή και στην Ελλάδα επικρατούσε αντιβρετανικός αναβρασμός και ενθουσιασμός για τη δράση της ΕΟΚΑ. Η κυκλοφορία του συγκεκριμένου τεύχους απαγορεύθηκε από τους Βρετανούς στην Κύπρο, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία… Είναι όμως ενδεικτική για το πώς η στάση της κοινής γνώμης απέναντι στους «φίλους του άλλου πολέμου», κατά τη σεφερική ρήση, επηρεαζόταν αρνητικά και καίρια από τις εφιαλτικές μνήμες της γερμανικής κατοχής…

Από το τεύχος 144 με τις αναφορές στον «Κύπριο Νίκο Γαλανό» φωτογράφισα και παραθέτω μερικές σελίδες, αμέσως παρακάτω, για να γίνει αντιληπτό από τους νεότερους αναγνώστες και αναγνώστριες του «Περί Ιστορίας», που δεν διάβασαν ποτέ τον «Μικρό ήρωα» και ξέρουν τον Γιώργο Θαλάσση μόνο από το τραγούδι του Λουκιανού Κηλαηδόνη, το αφηγηματικό ύφος και την πλοκή των ιστοριών του δημοφιλούς περιοδικού, που θυμούνται με νοσταλγία δεκάδες χιλιάδες φανατικοί αναγνώστες του, πιτσιρίκια και έφηβοι των μεταπολεμικών δεκαετιών.

Η αναφορά στον «Μικρό ήρωα» γίνεται και για ένα άλλο λόγο. Εδώ και μερικές βδομάδες στα Μουσεία του Παγκυπρίου Γυμνασίου, στη Λευκωσία, είναι ανοικτή στο κοινό, από τις πολύτιμες και μοναδικές συλλογές του Ιδρύματος Σ.Ο.Φ.Ι.Α., του καλού φίλου Ρένου Μιχαηλίδη, μια συλλεκτική και εικαστική έκθεση με τίτλο «Μικρός ήρως: 72 χρόνια Αντίσταση στον χρόνο». Στην έκθεση παρουσιάζονται, εκτός από συλλεκτικό υλικό και πρωτότυπα περιοδικά, σύγχρονα έργα 45 Ελλήνων καλλιτεχνών, τα οποία δημιουργήθηκαν το 2023, όταν γιορτάστηκαν τα 70 χρόνια από την έκδοση του πρώτου τεύχους του «Μικρού ήρωα». Είναι μια έκθεση που αξίζει να την επισκεφθείτε, όπως βέβαια και όλες τις αίθουσες των Μουσείων του Παγκυπρίου Γυμνασίου… Και θα θυμηθείτε τους στίχους του τραγουδιού του Κηλαηδόνη για τον Γιώργο Θαλάσση: «Εγώ μονάχα ένα πράγμα θα σου πω, μου φτάνει πως μεγάλωσα με σένα»…

Από το έγχρωμο φυλλάδιο που εκδόθηκε για την έκθεση παραθέτω την πρώτη σελίδα και μια παράγραφο για τις αναφορές του «Μικρού ήρωα» στην Κύπρο:

«Στο τεύχος 61, η Κύπρος παρουσιάζεται ως «κλειδί» της περιοχής, ένα ελληνικό νησί υπό βρετανική κυριαρχία, του οποίου η θέση καθορίζει τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής. Το τεύχος 62 μεταφέρει τη δράση στην Αμμόχωστο, εντάσσοντας για πρώτη φορά κυπριακό τοπίο στο σύμπαν του Μικρού ήρωα.  Ιδιαίτερα γνωστή παραμένει η αφήγηση του δημιουργού Στέλιου Ανεμοδουρά, όπου ο Γιώργος Θαλάσσης σώζει τον Ουίνστον Τσώρτσιλ και, όταν εκείνος τον ρωτά τι θέλει ως ανταμοιβή, ο μικρός ήρωας απαντά: «Την Κύπρο». Μια φράση που αποτυπώνει συγκινητικά το πνεύμα της εποχής. Επίσης, κεντρικό ρόλο στις ιστορίες των τευχών 144 και 151 έχει ο Νίκος Γαλανός, το «Ηρωικό Παιδί της Κύπρου». Ένα κεφάλαιο της «λαϊκής παραλογοτεχνίας» με την τεράστια πάντα κυκλοφορία, που δείχνει και τις επιρροές του Αγώνα της ΕΟΚΑ στην ελληνική νεολαία. Ας προστεθεί ότι ο Στέλιος Ανεμοδουράς, ο δημιουργός του Γιώργου Θαλάσση (υπέγραφε τα τεύχη με το ψευδώνυμο Θάνος Αστρίτης) σε μια συνέντευξή του αναφέρει ότι το περιοδικό το διάβαζαν στο αντάρτικο και οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ… Δεν ξέρω κατά πόσο ευσταθεί αυτό, αλλά γνωρίζω πολλούς και πολλές που μπορούν να επιβεβαιώσουν το πόσο δημοφιλής ήταν ο «Μικρός ήρως» στην Κύπρο και στην πιτσιρικαρία και στους έφηβους των δεκαετιών 1950, 1960 και 1970…