(Από το βιβλίο μου, Πτυχές και διαθλάσεις του κυπριακού 1821: Πρόσωπα, σχέδια και σκιές, Λευκωσία: Ρίζες, 2022, σσ. 299-301)

Ένα κεφάλαιο όπου αποτυπώνεται έντονα η σφραγίδα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 στην οργάνωση και στα βήματα της ΕΟΚΑ, ήταν τα ψευδώνυμα των Κυπρίων αγωνιστών και αγωνιστριών του 1955. Στην εξαιρετική ερευνητική εργασία του Κωνσταντίνου Π. Κωνσταντινίδη, Ψευδώνυμα και κωδικοί ΕΟΚΑ 1955-1959, Λευκωσία 2011, σελ. 111, όπου αποθησαυρίστηκαν τα ψευδώνυμα που χρησιμοποιήθηκαν στον αγώνα της ΕΟΚΑ, επιβεβαιώθηκε ότι οι κύριες πηγές άντλησης της ονοματοδοσίας τους ήταν: Η Επανάσταση και τα ονόματα των αγωνιστών του 1821, οι θεοί και οι ήρωες της ελληνικής μυθολογίας, οι αγωνιστές του Μακεδονικού αγώνα (όπου η αθρόα συμμετοχή Ελλήνων αξιωματικών επέβαλε τη χρήση ψευδωνύμων), η αρχαία και η βυζαντινή ιστορία, κ.ο.κ.. Έτσι οι Κύπριοι αγωνιστές, νέοι και ταπεινά αγροτόπαιδα στην πλειοψηφία τους, μετέχοντας στον αγώνα της ΕΟΚΑ για την ελευθερία και την ένωση με την Ελλάδα αξιώνονταν να φέρουν «λαμπρά και μεγάλα ονόματα» και να υπογράφουν με αυτά.

Μια πρόχειρη σταχυολόγηση είναι ενδεικτική: Ανδρούτσος, Αρματωλός, Βάγιας, Βάλβης, Βλαχάβας, Βούλγαρης, Βύρων, Γάτσος, Γκούρας (και Γκούραινα), Γρίβας, Αθανάσιος Διάκος, Δέσπω, Δήμος, Δικαίος, Ζαΐμης, Θύμιος, Κανάρης, Καποδίστριας, Καραϊσκάκης, Κατσαντώνης, Κατσώνης, Καψάλης, Κίτσος, Κολοκοτρώνης, Κοραής, Λάμπρος, Λασκαρίνα, Λιάκος, Λόντος, Μακρυγιάννης, Μαντώ, Ματρόζος, Μαυροβουνιώτης, Μήτρος, Μιαούλης, Μπαταριάς, Μπότσαρης, Μπούμπουλης, Μπουμπουλίνα, Νικηταράς, Νοταράς, Νότης, Ξάνθος, Πανουργιάς, Παπανικολής, Παπαφλέσσας, Πετρόμπεης, Πιπίνος, Πλαπούτας, Σαχτούρης, Σκουφάς, Σουλιώτισσα, Τζαβέλλας, Τομπάζης, Τσακάλωφ, Τσαμαδός, Υψηλάντης, Φαβιέρος, Φεραίος, Φιλήμων, Φλέσσας, Φώτος, κ.ά.. Αντίστοιχα, για τοποθεσίες ή κρησφύγετα, χρησιμοποιήθηκαν κωδικοί όπως Γραβιά, Κούγκι, Μεσολόγγι και Σούλι.

Πρέπει να σημειωθεί ότι για λόγους προστασίας οι αγωνιστές και οι αγωνίστριες άλλαζαν συχνά τα ψευδώνυμά τους, επομένως οι παραπάνω συνωμοτικές ονομασίες χρησιμοποιήθηκαν από πολλά μέλη της ΕΟΚΑ και σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές («τομείς») ή χρονικά διαστήματα. Πέρα από τα γνωστά ονόματα αγωνιστών του 1821 είναι εμφανής η τάση για ονοματοδοσία με μικρά ονόματα Σουλιωτών (ή Σουλιωτισσών) αγωνιστών / αγωνιστριών, γεγονός που οφείλεται στην ευρύτατη διάδοση και απήχηση των σχετικών λαϊκών θεατρικών έργων στην κυπριακή ύπαιθρο, των αντίστοιχων δημοτικών τραγουδιών, αλλά και των ιδιαίτερα δημοφιλών ελληνικών «ηθογραφικών» κινηματογραφικών ταινιών του μεσοπολέμου.

Ως προς την επιλογή του ονόματος και το «βάπτισμα» των αγωνιστών, τα υψηλόβαθμα στελέχη επέλεγαν οι ίδιοι το ψευδώνυμό τους. Αντίθετα, ειδικά στους νέους αντάρτες, η διαδικασία ήταν διαφορετική. Ο Αυγουστής Ευσταθίου (1934-2022), από το μικρό χωριό Προδρόμι της Πόλης Χρυσοχούς, απόφοιτος Δημοτικού Σχολείου, ο τελευταίος σύντροφος του Γρηγόρη Αυξεντίου στο κρησφύγετο του Μαχαιρά, διηγείται (Αυγουστής Ευσταθίου (επιμ. Ανδρέας Μακρίδης), Αυγουστής Ευσταθίου. Ο Ματρόζος της ΕΟΚΑ και της Κύπρου, Λευκωσία 2012, σελ. 81) ότι πήρε το ψευδώνυμο Ματρόζος, τα Χριστούγεννα του 1955, από τον νεοφερμένο αντάρτη Νίκο Σπανό («Βελισσάριο»), που είχε διακόψει τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών για να πάρει μέρος στον απελευθερωτικό αγώνα: Όλοι άρχισαν να σκέφτονται ποια ψευδώνυμα να μας δώσουν και τότε ο Βελισσάριος είπε: «Είναι δύο, ο Ματρόζος …» και έδειξε εμένα, «και ο Πιπίνος» και έδειξε τον Γ.Π. Επρόκειτο για τα μικρά ονόματα ηρώων του 1821. (Στη συνέχεια του αγώνα της ΕΟΚΑ, ο μεν «Ματρόζος» έμελλε να ζήσει τις τελευταίες στιγμές του Αυξεντίου στο φλεγόμενο κρησφύγετό τους, στις 3 Μαρτίου 1957, ενώ ο Γ. Π. («Πιπίνος») έγινε όργανο των Βρετανών και είχε σημαντικό προδοτικό ρόλο στην καταδίωξη του Αυξεντίου.)

Στην ίδια (αρκετά πολυάνθρωπη για τα δεδομένα του αντάρτικου της ΕΟΚΑ) χριστουγεννιάτικη σύναξη του 1955, που συνδυάστηκε με την αναδιοργάνωση των ανταρτικών ομάδων της ορεινής περιοχής Πιτσιλιάς από τον Αυξεντίου σε ένα σπάνιο γιορταστικό κλίμα ευφορίας, πήρε το νέο του ψευδώνυμο και ο Μπαταριάς, ο αντάρτης Χαράλαμπος Χριστοδούλου (1933-), απόφοιτος Δημοτικού Σχολείου, γεννημένος στη μικρή ορεινή κοινότητα Σαράντι της Πιτσιλιάς. Αφηγείται στο βιβλίο με τις αναμνήσεις του (Χαράλαμπος Μπαταριάς, ΕΟΚΑ. Οι θύμισες του Μπαταριά 1955-1959, Λευκωσία 2015², σσ. 88-89.):

Σαν έφθασε η σειρά μου, μου είπε [ο Αυξεντίου]. «Βότση εσένα τι ψευδώνυμο θέλεις να σου δώσω»; Βότσης ήτο το πρώτο μου ψευδώνυμο και του απάντησα «όποιο θέλεις μάστρε». Εν τω μεταξύ ο Αυξεντίου γνώριζε ότι έπαιζα βιολί. Τότε τον είδα να ταξιδεύει με το μυαλό του, με τη σκέψη κάπου μακριά, κάπου σε κάποιους χρόνους, και μετά από μια μικρή διακοπή γυρίζει και μου λέει, ενώ το βλέμμα του συνέχιζε να πλανιέται και ο νους του να ταξιδεύει κάπου. «Βρε, το Εικοσιένα στο Μεσολόγγι υπήρχε ένας βιολιτζιής και λαϊκός τραγουδιστής που ονομαζόταν Μπαταριάς», και εκεί είπε και ένα στίχο του Μαλακάση για τον Μπαταριά τον βιολιτζιή του Μεσολογγίου (Παίξε καημένε Μπαταριά το ξακουστό κι αθάνατο βιολί σου) και γυρίζοντας πια εντελώς σε μένα το βλέμμα του μου είπε. «Βρε, επειδή παίζεις βιολί, αφήκες το βιολί και βγήκες στο βουνό και ρίχνεις μπαταριές, δηλαδή ττουφετσιές, γιατί η ττουφετσιά ονομάζεται και μπαταριά, να συνδυάσουμε τον Μπαταριά τον βιολιτζιή του Μεσολογγίου με την μπαταριά, την ττουφετσιά, και να σου δώσω το ψευδώνυμο Μπαταριάς, δέχεσαι βρε;» και του απάντησα «εντάξει μάστρε». Έτσι πήρα το ψευδώνυμο Μπαταριάς, το οποίο μετά τον αγώνα προς τιμή του Αυξεντίου, που μου το έδωσε κάτω από αυτό τον ιστορικό τρόπο, αλλά και μετά τη θυσία του και τον ηρωικό θάνατό του, μετά από ένορκη δήλωση το καθιέρωσα ως επώνυμό μου και υπογράφομαι Χαράλαμπος Μπαταριάς.

Ας προστεθεί ότι ο Θανάσης Μπαταριάς έζησε στο Μεσολόγγι, όπου ήταν πασίγνωστος, όχι όμως κατά «το Εικοσιένα», αλλά στα τέλη του 19^ου και στις πρώτες δύο δεκαετίες του 20ού αιώνα. Έγραψαν για αυτόν ποιήματα ο Κωστής Παλαμάς («Του βιολιτζή Μπαταριά το εγκώμιο») και ο Μιλτιάδης Μαλακάσης («Ο Μπαταριάς»). Η φράση που αναφέρει στην αφήγησή του ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ δεν ανήκει σε κανένα ποίημα από τα δύο, πλησιάζει όμως πιο πολύ στους παλαμικούς στίχους («Γεια σου καημένε Μπαταριά» και όχι σε αυτούς του ποιήματος του Μαλακάση. Ανεξάρτητα από την εποχή που έζησε ο …πρώτος Μπαταριάς και τη λανθασμένη απόδοση των στίχων και του ποιητή τους, το χαριτωμένο αυτό περιστατικό δείχνει την ισχυρή επίδραση και έλξη που ασκούσαν τα πρόσωπα ή οι τόποι που συνδέονταν με την Επανάσταση του 1821 στην ιδεολογία και στα πρότυπα των αγωνιστών του 1955.

Το σκίτσο από το παράνομο περιοδικό της ΑΝΕ (Άλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ), “Εγερτήριον Σάλπισμα”, στο τεύχος 10 (15 Μαρτίου 1958), σελ. 3, έχει σαφές μήνυμα: Το 1955 είναι συνέχεια του 1821… Εξάλλου αυνόδευε εικαστικά το άρθρο “1821-1955”, στη σελ. 2 του ίδιου τεύχους.