Για την Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, η οποία απεβίωσε πριν από λίγες ημέρες, μερικούς μήνες πριν συμπληρώσει έναν πυκνό αιώνα έντονης ζωής και δραστηριότητας, γράφτηκαν ήδη και ειπώθηκαν πολλά. Η Αρβελέρ ήταν, αναμφισβήτητα, εδώ και περίπου μισόν αιώνα, η πιο αναγνωρίσιμη Ελληνίδα ιστορικός, υψηλού επιστημονικού κύρους και ευρύτατης αποδοχής από την κοινή γνώμη, και μάλιστα για μια υποβαθμισμένη στη «δημόσια ιστορία» περίοδο, όπως το Βυζάντιο. Σε αυτό σίγουρα συνέβαλαν τα υψηλά διοικητικά αξιώματα που ανέλαβε από το 1976 στο Πανεπιστήμιο Παρισιού, το αεικίνητο και «ασύχαστο» της προσωπικότητάς της και η γοητεία και η γλυκύτητα που εξέπεμπε ως άνθρωπος.

Όπως είναι γνωστό, η Αρβελέρ είχε επισκεφθεί δεκάδες φορές την  Κύπρο. Την παλιότερη επίσκεψή της που έχω εντοπίσει ήταν τον Απρίλιο του 1980, μετά από επίσημη πρόσκληση του τότε προέδρου της Δημοκρατίας, Σπύρου Κυπριανού. Ήρθε ως «Πρύτανις του Πανεπιστημίου της Σορβόννης», σύμφωνα με τα επίσημα ανακοινωθέντα της εποχής και υποθέτω ότι η επίσκεψή της είχε να κάνει, συν τοις άλλοις, και με την οργάνωση, στα τέλη Νοεμβρίου του 1980 «Κυπριακής βδομάδας» στο Παρίσι, για τα είκοσι χρόνια ζωής της Κυπριακής Δημοκρατίας. Στην καταληκτήρια εκδήλωση της «κυπριακής εβδομάδας» είχαν προσκληθεί και μίλησαν κορυφαίοι Γάλλοι επιστήμονες που είχαν σχέση με την Κύπρο όπως ο ιστορικός F. Grouzet και ο αρχαιολόγος J. Pouilloux, με τον συντονισμό της Αρβελέρ και τη συμμετοχή και του διεθνολόγου Γ. Τενεκίδη. Η επόμενη επίσημη επίσκεψή της στην Κύπρο ήταν στα Χριστούγεννα του 1986, με πρόσκληση του τότε υπουργού Παιδείας, Ανδρέα Χριστοφίδη. Σύμφωνα με το ανακοινωθέν του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών η «Πρύτανης της Ακαδημίας των Παρισίων και Πρόεδρος Πανεπιστημίων της Γαλλίας» είχε συνάντηση με τον πρόεδρο Κυπριανού και τον Υπουργό Παιδείας «για θέματα της Ανώτατης Εκπαίδευσης στην Κύπρο», που ουσιαστικά αφορούσαν τις πρώτες σοβαρές σκέψεις για ίδρυση πανεπιστημίου στο νησί μας. Οι επίσημες επισκέψεις της συνεχίστηκαν και επί προεδρίας Βασιλείου όπου κλήθηκε να καταθέσει την εμπειρογνωμοσύνη της και η Αρβελέρ ήταν μια από τις πρώτες πανεπιστημιακούς που τοποθετήθηκαν ξεκάθαρα τόσο υπέρ της ίδρυσης δημόσιου πανεπιστημίου στην Κύπρο όσο και υπέρ της ελληνικής ως γλώσσας διδασκαλίας του. Όπως είχε τονίσει χαρακτηριστικά ήταν αυτονόητο ότι στο κρατικό πανεπιστήμιο μιας χώρας η γλώσσα διδασκαλίας του θα ήταν η επίσημη γλώσσα του κράτους, σημειώνοντας ότι οποιαδήποτε άλλη συζήτηση, ήταν «για να χάνουμε την ώρα μας»… Πρότεινε, μάλιστα, σε μια συνέντευξή της στη Μαρίνα Σχίζα για την εφημερίδα «Ο Φιλελεύθερος», το υπό ίδρυση Πανεπιστήμιο να ονομαστεί «Παγκύπριο Κρατικό Πανεπιστήμιο», προβλέποντας ότι γρήγορα θα ιδρύονταν πανεπιστήμια και σε άλλες πόλεις, εκτός της Λευκωσίας. Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ δεν μετείχε στην ιδρυτική διοικούσα επιτροπή του Πανεπιστημίου Κύπρου, προφανώς λόγω άλλων υποχρεώσεων, παρακολουθούσε από κοντά, ωστόσο, τις εξελίξεις, αφού ήταν προσωπική φίλη της προέδρου της επιτροπής, Νέλλης Σαβεριάδου -Τσουγιοπούλου.Όπως σημείωσε και η ανακοίνωση του Πανεπιστημίου Κύπρου για τον θάνατο της διαπρεπούς βυζαντινολόγου, η Αρβελέρ παρευρέθηκε στα εγκαίνια και στην τελετή έναρξης του Πανεπιστημίου, τον Οκτώβριο του 1992. Η παρουσία της, λόγω του κύρους της, ήταν από τις πιο σημαντικές στην τελετή.

Οι επισκέψεις της στην Κύπρο συνεχίστηκαν αμείωτες και στις επόμενες δεκαετίες, μέχρι και τα 92 της χρόνια, το 2018. Είχε μιλήσει σε δεκάδες εκδηλώσεις στην Κύπρο και γνωρίζω ότι σπάνια αρνούνταν πρόσκληση από το νησί μας. Θυμάμαι, για παράδειγμα, την έλευσή της στην Κύπρο για να μιλήσει ως προσκεκλημένη του προσφυγικού Δήμου Ακανθούς και του τότε δημάρχου, Σάββα Σαββίδη, τον Ιανουάριο του 2008. Την χαρακτήριζαν η απλότητα και η έλλειψη σνομπισμού, ιδιότητες που ήταν, μαζί με τη σπιρτάδα της, από τα πιο θετικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς της.

Την Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ άκουσα για πρώτη φορά στην ασφυκτικά κατάμεστη Αίθουσα Τελετών του ΑΠΘ σε μια ιστορική εκδήλωση, τον Οκτώβριο του 1983, να συζητά για την ιστορία της Θεσσαλονίκης, μαζί με τον Απόστολο Βακαλόπουλο και τον Νίκο Σβορώνο. Ήμουν τότε νεαρός πρωτοετής στο μεταπτυχιακό και παρότι ήμουν εκεί για να ακούσω (με δέος…) δύο από τους πιο επιδραστικούς ιστορικούς στη νεότερη και σύγχρονη ελληνική ιστορία, τον Απ. Βακαλόπουλο και τον Ν. Σβορώνο, με τεράστιο συγγραφικό έργο, τις εντυπώσεις εκείνη τη βραδιά τις είχε κλέψει η Αρβελέρ… Πολλά χρόνια αργότερα, είχα την τύχη να μοιραστώ το ίδιο βήμα με την Ελένη Αρβελέρ, σε διάφορες επιστημονικές εκδηλώσεις στη Λευκωσία. Από τα πολλά που θα έχω να θυμάμαι από τις συζητήσεις μας, είναι όσα μου αφηγήθηκε για τους πρώτους δυο Κυπρίους που συνδέθηκε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, τους οποίους γνώριζα κι εγώ πολύ καλά: τον συμφοιτητή της και συγχωριανό μου, Κώστα Π. Κύρρη και τη λεμεσιανή Έλση Τορναρίτου κατόπιν Μαθιοπούλου. Με τον Κώστα Κύρρη σώζεται μάλιστα και μια φωτογραφία της Αρβελέρ, χαρακτηριστική και των δυο τους: Κάπου στα πρώτα χρόνια του Εμφυλίου, στο κέντρο της Αθήνας βαδίζουν στο ξεκίνημα της καριέρας τους. Η Αρβελέρ κοιτάζει τον φακό με τη φυσική της αυτοπεποίθηση και ο Κύρρης, κλασικά ατημέλητος, όπως τον θυμόμαστε με αγάπη, είναι βυθισμένος στην ανάγνωση… (Η φωτογραφία είναι από το βιβλίο «Μια μεγάλη Ελληνίδα. Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ. Συνομιλίες με τον Θανάση Λάλα», Αθήνα: Αρμός, 2015.)

Ας είναι αιωνία της η μνήμη

Η Ελένη Γλύκατζη, φοιτήτρια στο Ιστορικό Αρχαιολογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Αριστερά ο συμφοιτητής της Κώστας Π. Κύρρης.

Η φωτογραφία (Αρχείο Πανεπιστημίου Κύπρου) από την τελετή εγκαινίων του Πανεπιστημίου Κύπρου, τπον Οκτώβριο του 1992. Η Ελένη Αρβελέρ με τη Νέλλη Τσουγιοπούλου